Có những ngày nhìn trên lịch chỉ là một con số.
Ngày 10/10/1975, Hà Nội đang kỷ niệm ngày Giải phóng Thủ đô. Cũng đúng hôm đó, một đoàn cán bộ của thành phố lên đường đi Lâm Đồng.
Một bên là ngày nhìn về sau. Một bên là chuyến đi mở ra một vùng đất chưa ai biết sẽ ra sao.
Là ngày đoàn cán bộ Hà Nội đầu tiên lên đường vào Lâm Đồng khảo sát, do Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố và một Thành ủy viên dẫn đầu.
Lúc đó chưa đưa dân vào. Việc của đoàn là đi xem đất — chỗ nào ở được, chỗ nào trồng được, nước lấy đâu, đường đi lối nào.
Sau chuyến đó mọi thứ mới chạy. 17/12/1975, Thường vụ Thành ủy Hà Nội ra thông báo quyết định xây dựng vùng kinh tế mới tại Lâm Đồng. Đầu 1976 tổ chức lực lượng tiền trạm. 29/3/1976, đoàn Gia Lâm xuất quân. Rồi các tổng đội Từ Liêm, Đông Anh, Thanh Trì và các khu phố tiếp tục vào.
28/10/1976 mới là ngày thành lập Vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Đồng.
Nên nói cho đúng: 10/10 là ngày mở cửa câu chuyện, không phải ngày lập vùng. Hai mốc hay bị gộp làm một.
Vùng kinh tế mới không phải một điểm, mà là một dải rộng. Khu Nam Ban – Lán Tranh khoảng bốn mươi hai nghìn sáu trăm hecta, khi đó nằm trên địa bàn huyện Đức Trọng.
Trong dải đó, Nam Ban thành trung tâm. Chuyện đó có trong quyết định lập thị trấn Nông trường Nam Ban năm 1981.
Nhưng trung tâm không có nghĩa là nơi tới đầu tiên. Một chỗ thành trung tâm vì nó nằm giữa, vì đất bằng hơn, vì tiện làm chỗ điều hành. Không phải vì người ta tới đó trước.
Người ở đây có kể là đoàn đầu tiên vào phía Tân Hà trước, sau mới xuống Nam Ban. Tôi ghi lại vì nghe được nhiều lần, nhưng chưa tìm ra tài liệu nào viết vậy — các nguồn công khai đều kể theo địa bàn hình thành vùng, không kể theo tuyến đi của từng đoàn. Hai cách kể đó không nhất thiết chọi nhau, chỉ là đang nói hai chuyện khác nhau.
Họ mở đường, phát cỏ tranh, dựng lán, đào giếng, chuẩn bị đất cho người vào sau.
Con số của mấy năm đầu và chỗ ghi dấu những bước chân ấy — nay là hồ Tròn giữa trung tâm — tôi kể kỹ ở bài về hồ Tròn. Ở đây chỉ nói một chuyện: đó là công việc của người hai mươi tuổi, làm bằng tay, giữa rừng, năm 1976.
Trong mười một năm, từ 1976 đến 1987: hơn 5.100 hộ, 23.665 người từ Hà Nội và vùng Kinh Bắc.
Đoàn Gia Lâm xuất quân 29/3/1976 thì tư liệu Thư viện Lâm Đồng ghi 125 đội viên, nguồn khác ghi 293. Tôi để cả hai chứ không chọn một cái cho gọn — không có căn cứ nào để nói cái nào đúng.
Con số nào thì cũng cùng một cảnh: mấy trăm người tuổi hai mươi, ngồi xe nhiều ngày, đi gần hai nghìn cây số tới một chỗ chưa từng thấy.
Một số vẫn còn ở đây, và báo chí đã ghi lại lời họ.
Ông Nguyễn Văn Kỳ rời Đông Anh vào năm 1976. Ông Nguyễn Văn Lộc nằm trong nhóm hộ đầu tiên ở Mê Linh. Ông Bùi Ngọc Thức nhớ ngày bốn mươi thanh niên khu Ba Đình lên đường.
Ba cái tên, ba mốc khác nhau, cùng một vùng. Đó là thứ mà con số không kể được.
Đây mới là chỗ hay, và nhìn bản đồ là thấy ngay.
Nam Ban có Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Thăng Long — tên nội thành Hà Nội. Cộng Gia Lâm, Đông Anh, Từ Liêm, Thanh Trì, Mê Linh, Tầm Xá — các huyện ngoại thành Hà Nội hồi đó.
Tân Hà thì khác hẳn: Phúc Thọ, Thạch Thất, Đan Hà, Quế Dương, Liên Hà, Minh Dương — toàn tên bên Hà Tây cũ, phía tây Hà Nội.
Hai bộ tên, hai gốc người.
Người đi vùng kinh tế mới không đi lẻ. Họ đi theo đơn vị hành chính quê mình — tổng đội Gia Lâm, tổng đội Từ Liêm, tổng đội Đông Anh. Tới nơi thì cả đoàn ở chung một khu, và khu đó lấy luôn tên quê.
Nên bây giờ chạy xe trong xã, đọc tên xóm là biết được người ở đó gốc đâu ra. Danh sách thôn hiện nay và tên cũ tôi gom riêng một bài.
Không có bảng hiệu nào ghi chuyện này. Nhưng nó nằm ngay trên tên đường.
Sáu mốc, xếp theo thứ tự.
10/10/1975 — đoàn cán bộ Hà Nội lên đường khảo sát.
17/12/1975 — Thường vụ Thành ủy Hà Nội quyết định xây dựng vùng kinh tế mới tại Lâm Đồng.
29/3/1976 — đoàn tiền trạm Gia Lâm xuất quân.
28/10/1976 — thành lập Vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Đồng.
19/9/1981 — lập thị trấn Nông trường Nam Ban, trung tâm của vùng, khi đó thuộc huyện Đức Trọng.
Tháng 10/1987 — lập huyện Lâm Hà; thị trấn Nông trường Nam Ban chia thành thị trấn Nam Ban và xã Mê Linh. Cái tên Lâm Hà ghép từ Lâm Đồng và Hà Nội — chuyện cái tên tôi kể riêng.
Sau đó còn hai mốc nữa: năm 2002 tách xã Nam Hà, và năm 2025 nhập bốn đơn vị thành xã Nam Ban Lâm Hà.
Năm mươi năm, tám lần đổi cách gọi. Đất thì vẫn chỗ đó.
Nó giải thích mấy thứ mà đi một vòng sẽ thấy lạ.
Vì sao giữa cao nguyên lại có tên phố Hà Nội. Vì sao chợ bán rau kiểu Bắc. Vì sao nhiều người trong xóm nói giọng lẫn — gốc Bắc mà pha giọng trong này mấy chục năm.
Và vì sao vùng này có nếp sinh hoạt gần miền Bắc hơn nhiều nơi khác quanh Đà Lạt. Ai đang tính chuyển lên đây sống thì cái nếp đó ảnh hưởng thật, hơn cả khí hậu.
Còn một điều nữa, ít ai nói. Người ở đây không xem mình là dân vùng kinh tế mới. Đời thứ hai, thứ ba sinh ra ở đây rồi. Với họ Nam Ban là quê, không phải nơi đến.
Năm mươi năm là đủ dài để một vùng đất mới thôi là mới.
Là ngày đoàn cán bộ Hà Nội đầu tiên lên đường vào Lâm Đồng khảo sát vùng đất mới, mở đầu cho quá trình hình thành vùng kinh tế mới. Đây không phải ngày thành lập vùng — ngày đó là 28/10/1976.
Ngày 28/10/1976. Trước đó là chuyến khảo sát 10/10/1975 và quyết định của Thường vụ Thành ủy Hà Nội ngày 17/12/1975.
Vì người đi vùng kinh tế mới đi theo đơn vị quê mình và ở chung một khu khi tới nơi, rồi lấy tên quê đặt cho khu đó. Nam Ban đón người từ nội thành Hà Nội và các huyện ngoại thành, còn Tân Hà đón người từ phía Hà Tây cũ.
Các mốc theo tư liệu báo chí về vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Đồng và văn bản hành chính. Số đội viên đoàn Gia Lâm có hai con số khác nhau giữa các nguồn — tư liệu Thư viện Lâm Đồng ghi 125, nguồn khác ghi 293 — bài nêu cả hai. Ngày lập huyện Lâm Hà tháng 10/1987 có nguồn ghi ngày khác nhau nên bài chỉ ghi tháng. Chi tiết đoàn đầu tiên vào phía Tân Hà trước là chuyện được kể lại tại địa phương, chưa có tài liệu đối chiếu. Lời của những người vào hồi đó dẫn theo báo chí đã đăng.