Hồ Tròn ở Nam Ban:
trong giấy nó tên là hồ Ba Đình

Người mới lên hay hỏi: sao giữa cao nguyên lại có Ba Đình, Đống Đa, Gia Lâm, Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm.

Câu trả lời nằm ở cái hồ nhỏ giữa trung tâm.

Dân ở đây gọi nó là hồ Tròn. Nhìn thì chẳng có gì — nhưng đó là chỗ bắt đầu.

Hồ Tròn ở Nam Ban nằm ở đâu?

Trung tâm Nam Ban, trước là thị trấn Nam Ban, giờ thuộc xã Nam Ban Lâm Hà.

Ai đọc tài liệu cũ sẽ gặp cách ghi "thị trấn Nam Ban" — đó là tên trước đợt sắp xếp năm 2025. Nay thị trấn cũ gộp với Đông Thanh, Mê Linh, Gia Lâm thành xã Nam Ban Lâm Hà.

Chi tiết nhỏ nhưng có ích: địa danh thì đứng yên mấy chục năm, tên hành chính thì đổi. Tra bản đồ hay tìm giấy tờ mà dùng nhầm tên cũ với tên mới thì đi vòng một đoạn.

Vì sao hồ Tròn Nam Ban trong giấy lại tên hồ Ba Đình?

Vì hai cái tên ra đời theo hai kiểu.

Trong danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng, hồ này được ghi là hồ Ba Đình, tại Nam Ban. Nó cũng nằm trong danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp, xếp nhóm thủy lợi, đơn vị quản lý là xã.

Còn "hồ Tròn" là cách dân gọi, và cũng là cái tên báo chí dùng khi viết về di tích thanh niên xung phong.

Cả hai đều đúng, chỉ khác chỗ dùng. Ai đi tra hồ sơ thì gõ hồ Ba Đình. Ai hỏi đường thì hỏi hồ Tròn — hỏi hồ Ba Đình có khi người ta ngẩn ra mất mấy giây.

Chuyện tên gọi ở Nam Ban hay như vậy. Hang Hớt cũng thế, giấy ghi một kiểu, dân gọi một kiểu.

Còn một cách gọi thứ ba, nhưng nói ngay cho rõ: đây không phải tên chính thức. Có người ví nó là hồ Hoàn Kiếm của Nam Ban — một cái hồ tròn nằm giữa trung tâm một nơi do người Hà Nội lập ra thì dễ gợi liên tưởng như vậy. Chưa thấy ai gọi rộng, cũng chưa có văn bản nào đặt tên đó.

Tôi ghi lại vì cái liên tưởng ấy nói đúng một chuyện về vùng này, chứ không phải để thêm một cái tên vào hồ. Trên giấy nó là hồ Ba Đình. Ngoài đường nó là hồ Tròn. Hai cái đó đủ rồi.

Hồ Tròn Nam Ban rộng bao nhiêu?

Khoảng 0,91 ha theo danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng.

Chưa tới một hecta. Nhỏ hơn hồ Bãi Công, nhỏ hơn cả hồ Từ Liêm.

Nên nếu ai đọc mấy chữ "di tích", "hồ" rồi hình dung ra một khu rộng có tượng đài, nhà lưu niệm, thì tới nơi sẽ hơi khác. Đây là một mặt nước nhỏ nằm ngay trong khu dân cư.

Cái đáng nhớ ở đó không phải cái hồ.

Hồ Tròn liên quan gì tới thanh niên xung phong Hà Nội?

Phải lùi về năm 1976.

Sau khi thống nhất, Hà Nội và Lâm Đồng bàn nhau lập vùng kinh tế mới của Thủ đô tại đây. Vùng được chọn là Nam Ban – Lán Tranh, khi ấy còn thuộc huyện Đức Trọng, rộng chừng 42.600 ha.

Mùng 6 Tết Bính Thìn, một trăm thanh niên xung kích rời Hà Nội đi Tây Nguyên làm tiền trạm. Không phải đi định cư — đi trước để khảo sát, mở đường, dựng lán, khai hoang, chuẩn bị chỗ cho người vào sau.

Ngày 29/3/1976, Tổng đội Thanh niên tiền trạm Gia Lâm xuất quân đợt đầu; tư liệu Thư viện Lâm Đồng ghi 125 đội viên, nguồn khác ghi 293. Rồi thêm các tổng đội Từ Liêm, Đông Anh, Thanh Trì, và các khu phố Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng. Tới tháng 8/1978, theo một nghiên cứu, đã có 2.662 thanh niên tiền trạm vào vùng này. Bản tổng kết đọc tại lễ kỷ niệm 50 năm ngày 18/9/2026 thì ghi đợt đầu năm 1976 đã có 2.766 thanh niên lên đường. Hai nguồn đếm khác nhau nên tôi để cả hai.

Hồ Tròn là chỗ ghi dấu mấy bước chân đầu đó. Năm 2023, đoàn công tác Thành ủy Hà Nội về Lâm Hà có tới khảo sát công trình di tích tại đây.

Những người tiền trạm đã làm gì ở Nam Ban?

Con số của khoảng ba năm đầu, 1976–1979, có hai bản ghi hơi lệch nhau. Tư liệu Báo Nhân Dân trước đây ghi: khai hoang hơn 1.900 ha, đưa 1.256 ha vào sản xuất, mở 271 km đường, làm 35 cầu cống, dựng hơn 21.500 m² nhà ở, đào 117 cái giếng. Bản tổng kết đọc tại lễ kỷ niệm 50 năm ngày 18/9/2026 ghi: khai hoang hơn 1.900 ha, hơn 1.200 ha đưa vào sản xuất, 207 km đường, 35 cầu cống, khoảng 1.000 căn nhà, 117 giếng nước và 306 nhà vệ sinh.

Hai bản khớp gần hết, chỉ lệch số km đường: 271 hay 207. Tôi chưa có căn cứ để nói bên nào đúng, nên để cả hai.

Đọc con số thì khô. Thử hình dung khác đi: hơn hai trăm cây số đường mở bằng tay, giữa rừng, năm 1976. Và 117 cái giếng — tức là trước đó chỗ này chưa có nước sẵn mà dùng.

Mấy tuyến họ mở hồi đó vẫn còn chạy tới giờ. Có tuyến nối Nam Ban với Tà Nung. Có tuyến từ khu Ba Đình qua Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng rồi sang Phi Tô.

Đi trên mấy con đường đó bây giờ thì thấy bình thường. Nhưng cái tên trên bảng chỉ đường là do người ta mang từ Hà Nội vào.

Còn chuyện họ tới đây bằng cách nào, bắt đầu từ ngày nào — tôi kể từ mốc 10/10/1975.

Vì sao Nam Ban có tên phố Hà Nội?

Đây là câu người ta gõ nhiều nhất khi mới nghe về Nam Ban.

Vì người vào đây là người Hà Nội, và họ đặt tên xóm mới theo tên quê cũ. Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Thanh Trì, Gia Lâm, Đông Anh, Từ Liêm, Đan Phượng, Thăng Long, Chi Lăng.

Tên huyện Lâm Hà — lập năm 1987 — cũng ghép từ Lâm Đồng và Hà Nội.

Nên Nam Ban không phải một làng tự mọc lên theo thời gian. Nó là kết quả của một cuộc tổ chức di dân có quy mô, và cái gốc đó vẫn còn thấy được: giọng nói, món ăn, cách chợ họp, cả cách người ta gọi nhau.

Với ai đang tính mua đất hay chuyển lên đây, chi tiết này đáng biết hơn tưởng. Nó giải thích vì sao vùng này có nếp sinh hoạt gần miền Bắc hơn nhiều nơi khác quanh Đà Lạt.

Hồ Tròn giờ ra sao, có phải điểm du lịch không?

Đang được tôn tạo, chưa xong hẳn.

Việc nâng cấp cảnh quan có phía Hà Nội hỗ trợ, quy mô dự án khoảng 3,5 ha. Tới giữa năm 2026 thì vẫn còn vướng phần mặt bằng nên chậm hơn dự tính.

Cập nhật 17/10/2026: theo Báo Lâm Đồng ngày 15/10/2026, công trình hồ Ba Đình dự kiến xong giai đoạn 1 trước Lễ kỷ niệm 50 năm Vùng kinh tế mới Hà Nội (sáng 25/10/2026) và khánh thành dịp này; giai đoạn 2 phấn đấu hoàn thành trong năm 2027. Xem lịch lễ và khánh thành hồ Ba Đình.

Đi ngang giữa năm 2026 thì thấy đúng cái cảnh dở dang đó: vỉa hè lát xong một đoạn, đoạn khác còn nguyên xà bần; cây non đã cắm cọc thành hàng, gốc vẫn còn đất mới; có chỗ đã ra hình lối đi, có chỗ mưa xuống là đọng vũng.

Điều đáng nói không phải cái công trường. Là chuyện người ta đã ra đó trước khi nó xong.

Còn gọi là điểm du lịch thì chưa. Xã có nhắc hồ Tròn cùng nhóm cảnh quan với hồ Đông Thanh, hồ Bãi Công, hồ Từ Liêm, thác Bảy Tầng khi nói về hướng làm du lịch, nhưng hiện chưa có dịch vụ gì ở đó. Tên và vai trò của các hồ ở Nam Ban tôi để chung một bài.

Mà thật ra hồ Tròn cũng không cần cạnh tranh về cảnh. Nó nhỏ, nằm giữa trung tâm. Cái nó có mà mấy hồ kia không có là một câu chuyện.

Một cái hồ không nhất thiết phải thành chỗ chụp hình mới đáng nằm trong trí nhớ của một vùng đất.

Người mới tới Nam Ban nên ghé hồ Tròn để làm gì?

Đừng đi với kỳ vọng ngắm cảnh.

Đi để hiểu vì sao chỗ này có tên như vậy, vì sao chợ ở đây bán rau kiểu Bắc, vì sao nhiều người trong xóm gốc Hà Nội mà giọng đã lẫn.

Mất mười lăm phút thôi. Ghé lúc đi ngang trung tâm, đứng đó một lúc, rồi nghĩ về chuyện năm 1976 có một trăm người trạc tuổi hai mươi tới đây khi chưa có gì cả.

Nam Ban bây giờ có chợ, có trường, có đường bê tông, có nhà xây. Bốn mươi mấy năm.

Ai đang tính lên đây sống thì cái mốc đó cũng nên để trong đầu: chỗ này không tự nhiên mà thành, và người ở đây biết rõ điều đó.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Tròn ở Nam Ban có phải hồ Ba Đình không?

Cùng một hồ. Dân gọi là hồ Tròn, còn trong danh mục nguồn nước và hồ sơ địa danh của tỉnh Lâm Đồng thì ghi là hồ Ba Đình. Khi tra cứu nên dùng cả hai tên.

Hồ Tròn Nam Ban rộng bao nhiêu?

Khoảng 0,91 ha theo danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng. Hồ cũng nằm trong danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp.