Người mới lên hay hỏi: sao giữa cao nguyên lại có Ba Đình, Đống Đa, Gia Lâm, Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm.
Câu trả lời nằm ở cái hồ nhỏ giữa trung tâm.
Dân ở đây gọi nó là hồ Tròn. Nhìn thì chẳng có gì — nhưng đó là chỗ bắt đầu.
Trung tâm Nam Ban, trước là thị trấn Nam Ban, giờ thuộc xã Nam Ban Lâm Hà.
Ai đọc tài liệu cũ sẽ gặp cách ghi "thị trấn Nam Ban" — đó là tên trước đợt sắp xếp năm 2025. Nay thị trấn cũ gộp với Đông Thanh, Mê Linh, Gia Lâm thành xã Nam Ban Lâm Hà.
Chi tiết nhỏ nhưng có ích: địa danh thì đứng yên mấy chục năm, tên hành chính thì đổi. Tra bản đồ hay tìm giấy tờ mà dùng nhầm tên cũ với tên mới thì đi vòng một đoạn.
Vì hai cái tên ra đời theo hai kiểu.
Trong danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng, hồ này được ghi là hồ Ba Đình, tại Nam Ban. Nó cũng nằm trong danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp, xếp nhóm thủy lợi, đơn vị quản lý là xã.
Còn "hồ Tròn" là cách dân gọi, và cũng là cái tên báo chí dùng khi viết về di tích thanh niên xung phong.
Cả hai đều đúng, chỉ khác chỗ dùng. Ai đi tra hồ sơ thì gõ hồ Ba Đình. Ai hỏi đường thì hỏi hồ Tròn — hỏi hồ Ba Đình có khi người ta ngẩn ra mất mấy giây.
Chuyện tên gọi ở Nam Ban hay như vậy. Hang Hớt cũng thế, giấy ghi một kiểu, dân gọi một kiểu.
Khoảng 0,91 ha theo danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng.
Chưa tới một hecta. Nhỏ hơn hồ Bãi Công, nhỏ hơn cả hồ Từ Liêm.
Nên nếu ai đọc mấy chữ "di tích", "hồ" rồi hình dung ra một khu rộng có tượng đài, nhà lưu niệm, thì tới nơi sẽ hơi khác. Đây là một mặt nước nhỏ nằm ngay trong khu dân cư.
Cái đáng nhớ ở đó không phải cái hồ.
Phải lùi về năm 1976.
Sau khi thống nhất, Hà Nội và Lâm Đồng bàn nhau lập vùng kinh tế mới của Thủ đô tại đây. Vùng được chọn là Nam Ban – Lán Tranh, khi ấy còn thuộc huyện Đức Trọng, rộng chừng 42.600 ha.
Mùng 6 Tết Bính Thìn, một trăm thanh niên xung kích rời Hà Nội đi Tây Nguyên làm tiền trạm. Không phải đi định cư — đi trước để khảo sát, mở đường, dựng lán, khai hoang, chuẩn bị chỗ cho người vào sau.
Ngày 29/3/1976, Tổng đội Thanh niên tiền trạm Gia Lâm xuất quân đợt đầu, 293 người. Rồi thêm các tổng đội Từ Liêm, Đông Anh, Thanh Trì, và các khu phố Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng. Tới tháng 8/1978, theo một nghiên cứu, đã có 2.662 thanh niên tiền trạm vào vùng này.
Hồ Tròn là chỗ ghi dấu mấy bước chân đầu đó. Năm 2023, đoàn công tác Thành ủy Hà Nội về Lâm Hà có tới khảo sát công trình di tích tại đây.
Con số của khoảng ba năm đầu, theo tư liệu Báo Nhân Dân: khai hoang hơn 1.900 ha, đưa 1.256 ha vào sản xuất, mở 271 km đường, làm 35 cầu cống, dựng hơn 21.500 m² nhà ở, đào 117 cái giếng.
Đọc con số thì khô. Thử hình dung khác đi: 271 km đường mở bằng tay, giữa rừng, năm 1976. Và 117 cái giếng — tức là trước đó chỗ này chưa có nước sẵn mà dùng.
Mấy tuyến họ mở hồi đó vẫn còn chạy tới giờ. Có tuyến nối Nam Ban với Tà Nung. Có tuyến từ khu Ba Đình qua Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng rồi sang Phi Tô.
Đi trên mấy con đường đó bây giờ thì thấy bình thường. Nhưng cái tên trên bảng chỉ đường là do người ta mang từ Hà Nội vào.
Đây là câu người ta gõ nhiều nhất khi mới nghe về Nam Ban.
Vì người vào đây là người Hà Nội, và họ đặt tên xóm mới theo tên quê cũ. Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Thanh Trì, Gia Lâm, Đông Anh, Từ Liêm, Đan Phượng, Thăng Long, Chi Lăng.
Tên huyện Lâm Hà — lập năm 1987 — cũng ghép từ Lâm Đồng và Hà Nội.
Nên Nam Ban không phải một làng tự mọc lên theo thời gian. Nó là kết quả của một cuộc tổ chức di dân có quy mô, và cái gốc đó vẫn còn thấy được: giọng nói, món ăn, cách chợ họp, cả cách người ta gọi nhau.
Với ai đang tính mua đất hay chuyển lên đây, chi tiết này đáng biết hơn tưởng. Nó giải thích vì sao vùng này có nếp sinh hoạt gần miền Bắc hơn nhiều nơi khác quanh Đà Lạt.
Đang được tôn tạo, chưa xong hẳn.
Việc nâng cấp cảnh quan có phía Hà Nội hỗ trợ, quy mô dự án khoảng 3,5 ha. Tới giữa năm 2026 thì vẫn còn vướng phần mặt bằng nên chậm hơn dự tính.
Còn gọi là điểm du lịch thì chưa. Xã có nhắc hồ Tròn cùng nhóm cảnh quan với hồ Đông Thanh, hồ Bãi Công, hồ Từ Liêm, thác Bảy Tầng khi nói về hướng làm du lịch, nhưng hiện chưa có dịch vụ gì ở đó.
Mà thật ra hồ Tròn cũng không cần cạnh tranh về cảnh. Nó nhỏ, nằm giữa trung tâm. Cái nó có mà mấy hồ kia không có là một câu chuyện.
Một cái hồ không nhất thiết phải thành chỗ chụp hình mới đáng nằm trong trí nhớ của một vùng đất.
Đừng đi với kỳ vọng ngắm cảnh.
Đi để hiểu vì sao chỗ này có tên như vậy, vì sao chợ ở đây bán rau kiểu Bắc, vì sao nhiều người trong xóm gốc Hà Nội mà giọng đã lẫn.
Mất mười lăm phút thôi. Ghé lúc đi ngang trung tâm, đứng đó một lúc, rồi nghĩ về chuyện năm 1976 có một trăm người trạc tuổi hai mươi tới đây khi chưa có gì cả.
Nam Ban bây giờ có chợ, có trường, có đường bê tông, có nhà xây. Bốn mươi mấy năm.
Ai đang tính lên đây sống thì cái mốc đó cũng nên để trong đầu: chỗ này không tự nhiên mà thành, và người ở đây biết rõ điều đó.
Cùng một hồ. Dân gọi là hồ Tròn, còn trong danh mục nguồn nước và hồ sơ địa danh của tỉnh Lâm Đồng thì ghi là hồ Ba Đình. Khi tra cứu nên dùng cả hai tên.
Khoảng 0,91 ha theo danh mục nguồn nước của tỉnh Lâm Đồng. Hồ cũng nằm trong danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp.
Đoàn tiền trạm đầu tiên gồm 100 người lên đường mùng 6 Tết Bính Thìn 1976. Tổng đội Gia Lâm xuất quân đợt đầu ngày 29/3/1976 với 293 người. Tới tháng 8/1978, theo một nghiên cứu, đã có 2.662 thanh niên tiền trạm vào vùng Nam Ban.
Tên và diện tích hồ theo danh mục nguồn nước nội tỉnh và danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp của tỉnh Lâm Đồng. Thông tin di tích và việc tôn tạo theo Báo Lâm Đồng. Số liệu giai đoạn tiền trạm theo tư liệu Báo Nhân Dân và một nghiên cứu công bố.