Mùa bơ Nam Ban, và một bài học nằm sau trái bơ sáp.

Mùa bơ đến khi mùa mưa đến

Ở Nam Ban, bơ không trồng thành đồn điền thẳng tắp. Nó mọc xen trong các vườn cà phê — một tầng tán cao hơn, che nắng cho cây cà phê bên dưới, và đến hè thì cho trái. Đây là cách canh tác đặc trưng của cả vùng Lâm Hà, Di Linh, Bảo Lâm: bơ là cây xen, không phải cây chính. Nhà nào cũng có vài chục gốc, ít nhà trồng thuần.

Giống làm nên tên tuổi vùng này là bơ 034 — một giống nội địa, tên đặt theo mã số cây mẹ trong một cuộc thi tuyển chọn giống bơ ngon ở Lâm Đồng. Quả thuôn dài, có trái tới hơn hai gang tay, nặng ngót một ký. Điều khiến nó được chuộng là tỷ lệ thịt: gần như toàn bộ quả là cơm vàng dẻo, hạt nhỏ xíu, gần như không xơ.

Đi qua Nam Ban vào tháng 7, tháng 8, bạn sẽ thấy bơ bán ven đường, chất từng sọt, giá rẻ đến mức người thành phố nghe xong sẽ ngờ mình nghe nhầm. Và chính con số đó là chỗ mùa bơ bắt đầu kể một câu chuyện khác.

Được mùa, mất giá — chữ "đắng" của trái bơ

Bơ 034 từng có thời hoàng kim. Cách đây vài năm, giá tại vườn lên tới sáu, bảy chục nghìn, có lúc trên một trăm nghìn đồng một ký. Người trồng bơ ăn nên làm ra. Rồi điều luôn xảy ra với một loại cây "đang được giá" đã xảy ra: người người trồng, nhà nhà mở rộng, diện tích tăng vọt không chỉ ở Lâm Đồng mà khắp Tây Nguyên.

Đến mùa 2024, giá chạm đáy. Theo ghi nhận của báo địa phương, có thời điểm thương lái mua tại vườn chỉ còn ba đến bốn nghìn đồng một ký — thấp nhất trong nhiều năm. Nhiều nhà vườn hái xong bán không đủ tiền thuê công, nên để bơ già rụng đầy vườn, làm phân bón cho chính gốc cây. Có hộ chặt bỏ cây bơ để trồng thứ khác.

Cùng một trái bơ, cùng một khu vườn — một năm là tiền tỷ, một năm để rụng làm phân. Cái thay đổi không phải trái bơ. Là cung và cầu.

Vì sao? Ba lý do gộp lại. Cung vượt cầu vì trồng ồ ạt. Mùa rộ chỉ kéo dài trên dưới một tháng, dồn toàn bộ sản lượng vào một khúc thời gian ngắn. Và bơ tươi không để được lâu, trong khi vùng gần như chưa có công nghiệp chế biến sau thu hoạch để hút bớt lượng dư. Ba yếu tố đó gặp nhau, giá sụp.

Điều mùa bơ nói với người tính mua đất

Đây là chỗ mùa bơ trở nên đáng đọc với người từ thành phố nhìn về Nam Ban. Rất nhiều người lên đây mang theo một phép tính đơn giản: mua một mảnh đất, trồng bơ hoặc sầu riêng hoặc cà phê, vài năm sau thu trái, lấy tiền trái nuôi lại đất. Nghe rất hợp lý. Trên giấy.

Mùa bơ 2024 là lời nhắc rằng nông nghiệp không chạy trên giấy. Một loại cây đang được giá là tín hiệu để hàng nghìn người khác cũng trồng nó — và đến khi vườn của bạn cho trái, giá có thể đã ở một thế giới khác. Người nông dân bản địa, trồng xen trong vườn cà phê, còn có đường lui: bơ rẻ thì bỏ, sống bằng cà phê. Người mua đất trồng thuần một loại cây, kỳ vọng lấy trái trả nợ, thì không có đường lui đó.

Nhưng mùa bơ vẫn đẹp theo cách của nó

Gạt phần kinh tế sang một bên, mùa bơ ở Nam Ban vẫn là một trong những khoảng dễ chịu nhất của năm. Mưa chiều làm không khí sạch và mát. Bơ chín rẻ đến mức ăn thoải mái, dầm đường, xay sinh tố, hay chỉ bổ đôi ăn với chút muối. Người bản địa không xem đó là chuyện phải xót — bơ rẻ thì ăn nhiều, chia cho hàng xóm, phần già thì để cây tự trả về đất.

Có lẽ đó mới là cách lành nhất để nhìn một mùa bơ: không phải một cơ hội làm giàu, cũng không phải một bi kịch, mà là nhịp tự nhiên của một vùng đất sống bằng cây trái — có năm hậu hĩnh, có năm lặng lẽ, và người ở lại thì học cách không đặt tất cả vào một mùa.