Nam Ban có hai mùa cà phê. Mùa hoa từ tháng 2 đến tháng 4, rộ nhất tháng 3 — hoa trắng nở thành đợt, mỗi đợt chỉ 7 đến 10 ngày. Mùa thu hoạch từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau, rộ nhất tháng 11 và tháng 12. Trong hai tháng rộ đó, công nhật hái cà lên 600 đến 800 nghìn một ngày, và nhóm hái khoán có thể kiếm 1 đến 2 triệu. Ai định thuê người làm việc gì ở Nam Ban vào cuối năm nên biết trước để tính lịch.
Một năm ở Nam Ban có hai lần cả vùng đổi nhịp.
Lần đầu là mùa hoa. Lần sau là mùa hái.
Sau khi thu hoạch xong, cây nghỉ. Suốt mấy tháng khô, vườn cà phê trông xơ xác — lá thưa, cành trơ. Cây đang dồn nhựa vào những mầm nụ nhỏ nằm ẩn dưới nách lá.
Rồi mưa đầu mùa đến.
Chỉ sau một đêm, những nụ xanh im lìm hôm trước bung nở. Sáng ra, cả sườn đồi trắng xóa. Người ta gọi đó là tuyết nhiệt đới.
Hoa nở thành đợt, thường hai đợt, mỗi đợt kéo dài 7 đến 10 ngày rồi tàn. Đẹp nhất là tháng 3.
Hoa cà phê nhỏ, trắng, mọc thành chùm bám dọc cành. Hương thoang thoảng, dịu. Ong kéo về hút mật.
Từ lúc hoa nở đến lúc quả chín là sáu đến tám tháng.
Đây là điều người làm nghề nhìn, còn người đi chơi thì không.
Hoa nở đồng loạt một đợt — quả sẽ chín cùng lúc. Hái một lần được nhiều quả chín đỏ. Mẻ rang sau đó có vị cân bằng, sạch.
Hoa nở lai rai nhiều đợt — thường do mưa trái mùa — thì quả trên cây chín không đều. Cùng một cành có quả xanh, có quả chín. Phải hái nhiều lần, tốn công hơn.
Nên với người trồng, mùa hoa không chỉ để ngắm. Nó là dấu hiệu đầu tiên của một vụ được hay không được.
Từ tháng 10, vườn bắt đầu chín. Rộ nhất là tháng 11 và tháng 12.
Robusta thường chuyển đỏ. Cà vàng — giống Yellow Bourbon — thì chuyển vàng óng.
Trước mùa, người ta thăm vườn mỗi ngày, xem đã hái được chưa. Chờ giá, chờ mưa dứt, chờ quả chín đều.
Ngày thường ở Nam Ban, công nhật khoảng 400 đến 600 nghìn.
Mùa cà phê: 600 đến 800 nghìn một ngày.
Nhưng phần lớn người hái không đi công nhật. Họ đi theo nhóm, nhận hái khoán — ăn theo sản lượng, không ăn theo ngày. Nhóm khỏe, hái nhanh, có thể kiếm 1 đến 2 triệu một ngày.
Cách tính thường là theo ký quả tươi. Và quy đổi: khoảng năm ký tươi cho ra một ký nhân.
Khi hái cà trả cao hơn hẳn, người lao động ở đây tự nhiên dồn về vườn cà phê. Đó là lựa chọn hợp lý — ai cũng làm vậy.
Nghĩa là tháng 11, tháng 12, các việc khác khó tìm người hơn: xây dựng, dọn vườn, chở hàng.
Không phải vì thiếu người. Vì người đang bận ở một chỗ trả cao hơn.
Ai mua đất Nam Ban rồi muốn dọn vườn, san đất hay xây nhà vào cuối năm — nên tính lịch sớm. Làm trước tháng 10, hoặc đợi qua tháng 2. Hai khoảng đó dễ tìm thợ hơn.
Đường đông xe. Xe chở nhân, xe chở bao, xe máy chở người đi hái từ sáng sớm.
Sân phơi đầy. Nhà nào có sân là phơi. Không đủ sân thì phơi ra lề đường, ra bãi trống.
Đêm sáng đèn. Người ta xay, phơi, canh máy.
Và người từ nơi khác về. Nhóm hái đi theo mùa — hết vườn này sang vườn khác, hết vùng này sang vùng khác. Nam Ban hai tháng đó đông hơn hẳn.
Rồi hết mùa. Tháng 2, đường vắng lại. Sân phơi trống. Cả vùng chậm lại như cũ.
Vườn cà phê tháng 11, tháng 12 nhìn khác vườn cà phê tháng 3.
Mùa thu hoạch, cây trĩu quả, lá xanh, sân phơi thơm. Sau vụ, cây đã hái xong, cành thưa lại, đất vào mùa khô.
Cả hai đều là vườn đó. Chỉ là hai thời điểm khác nhau trong một năm.
Ai xem vườn vào mùa thu hoạch thì nên quay lại một lần vào mùa khô — để thấy đủ cả hai mặt trước khi quyết.
Nam Ban đẹp cả hai mùa. Tháng 3 trắng hoa, tháng 12 đỏ quả.
Chỉ là hai thứ rất khác nhau, và mỗi thứ nói một điều riêng về vùng đất này.
Thu hoạch từ khoảng tháng 10 đến tháng 1 năm sau, rộ nhất tháng 11 và tháng 12. Trước đó là mùa hoa, từ tháng 2 đến tháng 4.
Từ tháng 2 đến tháng 4, rộ nhất tháng 3. Hoa nở sau những cơn mưa đầu mùa, thành đợt — thường hai đợt, mỗi đợt chỉ 7 đến 10 ngày rồi tàn. Từ lúc hoa nở đến lúc quả chín là sáu đến tám tháng.
Tháng 10 đến tháng 1, rộ nhất tháng 11 và tháng 12. Robusta chín chuyển đỏ; giống Yellow Bourbon chuyển vàng.
Mùa cà, công nhật lên 600 đến 800 nghìn một ngày — cao hơn ngày thường (400–600 nghìn). Nhưng phần lớn người hái đi theo nhóm, nhận hái khoán ăn theo sản lượng, và nhóm khỏe có thể kiếm 1 đến 2 triệu một ngày.
Vì hái cà trả cao hơn hẳn, nên hai tháng vụ mùa lao động dồn về vườn cà phê. Tháng 11, tháng 12 các việc như xây dựng, dọn vườn, chở hàng khó tìm người hơn. Ai định làm mấy việc đó ở Nam Ban nên tính lịch trước tháng 10, hoặc đợi qua tháng 2.
Có. Hoa nở đồng loạt một đợt thì quả chín cùng lúc, hái được nhiều quả chín đỏ, mẻ rang sau đó vị cân bằng. Hoa nở lai rai nhiều đợt — thường do mưa trái mùa — thì quả chín không đều, phải hái nhiều lần.
Nên xem cả hai. Tháng 11, tháng 12 cây trĩu quả, vườn đẹp nhất. Tháng 3 cây đã hái xong, cành thưa lại. Cả hai đều là vườn đó, chỉ khác thời điểm. Xem được cả hai thì hiểu đầy đủ hơn.
Đọc gì tiếp: