Từ hồi có tuyến mới chạy Nam Ban – Mê Linh – Hang Hớt – Phi Tô rồi ra Đà Lạt, người đi ngang hay hỏi lại: "Dưới đó có cái thủy điện phải không anh?"
Có. Nhưng nó không thuộc Nam Ban, và cũng không phải chỗ xảy ra vụ sập hầm mà nhiều người còn nhớ.
Tôi không sống ở Phi Tô, chỉ kể trong phạm vi đi ngang và những gì tra được từ hồ sơ.
Không.
Nhà máy đặt ở Phi Tô — trước là xã Phi Tô thuộc Lâm Hà, sau đợt sắp xếp năm 2025 thì Phi Tô nhập với Nam Hà thành xã Nam Hà Lâm Hà.
Xã Nam Ban Lâm Hà là đơn vị khác hẳn: thị trấn Nam Ban cũ gộp với Đông Thanh, Mê Linh, Gia Lâm.
Hai xã sát nhau, cùng đuôi Lâm Hà, nên hay bị gộp. Người gõ "thủy điện Đạ Chomo Nam Ban" cũng nhiều — dễ hiểu thôi, Nam Ban là cái tên dễ nhớ hơn trong vùng.
Nhầm lúc tìm hiểu thì không sao. Nhầm lúc mở bản đồ xem đất thì tốn tiền, vì đất Phi Tô và đất Nam Ban là hai thị trường, hai quãng đường đi Đà Lạt.
Trên suối Đạ Chomo, một nhánh của sông Đạ Dâng.
Và nó không đứng một mình. Đây là một nửa của tổ hợp Đạ Dâng – Đạ Chomo: nhà máy Đạ Dâng 14 MW bên phía Đà Lạt; nhà máy Đạ Chomo 9 MW bên Phi Tô. Hai cái chạy liên hoàn, nước từ trên xuống.
Tổng công suất cả tổ hợp thì mỗi tài liệu ghi một kiểu — chỗ 22 MW, chỗ 23, chỗ 24. Tôi không biết cái nào đúng nên để nguyên vậy. Riêng 9 MW của Đạ Chomo thì nguồn nào cũng khớp, lấy cái đó mà nhớ.
Có tuyến Nam Ban – Nam Hà – Phi Tô, dài 12,7 km tính từ ĐT.725 tới trung tâm Phi Tô cũ. Tuyến này nằm trong hồ sơ đường bộ của Lâm Hà, không phải đường mòn ai đó tự mở.
Còn từ Nam Ban tới đúng chỗ nhà máy thì tôi không có số. Không tra ra được, mà đoán bừa một con số cây số thì thà để trống.
Ai muốn đi thì cứ lấy trung tâm Phi Tô làm mốc, tới đó hỏi tiếp. Người trong xóm chỉ rõ hơn bản đồ nhiều.
Khởi công tháng 12/2003. Rồi nằm im khá lâu vì chủ đầu tư đầu tiên không xoay được vốn, tới tháng 3/2006 mới đổi chủ.
Giờ thì đã vận hành. Còn mốc bắt đầu phát điện thì mỗi nguồn ghi một kiểu: có tài liệu chép công trình hoàn thành cuối năm 2016, trong khi kế hoạch thực hiện quy hoạch điện quốc gia xếp Đạ Chomo vào nhóm nhà máy vận hành năm 2023. Tôi không biết mốc nào là mốc chính thức nên ghi cả hai ra đây.
Nói rõ chỗ này vì trên mạng còn đầy bài từ 2014, 2019, đọc lướt là tưởng công trình vẫn dở dang. Khởi công tới lúc phát điện là một quãng rất dài — nhưng đã xong.
Ở phía Đạ Dâng, thôn Păng Tiêng, xã Lát, Lạc Dương — không phải bên Phi Tô.
Tháng 12/2014, đường hầm dẫn nước đang thi công thì sập, mười hai công nhân mắc kẹt bên trong. Sau hơn tám mươi giờ cứu hộ, cả mười hai người được đưa ra ngoài an toàn.
Tôi nhắc lại cho đúng chỗ, vì hai nhà máy chung một tên dự án nên nhiều bài gộp làm một. Ai nghe "thủy điện Phi Tô từng sập hầm" thì đó là nhầm địa điểm.
Hai công trình, không phải một.
Đạ Chomo là nhà máy 9 MW đã vận hành. Đạ Chomo 2 là công trình khác, có lòng hồ riêng, và trong tài liệu quy hoạch năng lượng của tỉnh còn có dự án mở rộng thêm 2 MW cho giai đoạn 2026–2030, địa điểm ghi ở xã Nam Hà Lâm Hà và xã Phú Sơn Lâm Hà.
Tên gần giống nhau nên nhìn lướt là nhập làm một. Đang tra bản đồ hay xem đất quanh đó thì hỏi lại một câu cho gọn: đang nói Đạ Chomo hay Đạ Chomo 2.
Đừng gán cho nó vai trò nó không có.
Một nhà máy 9 MW không làm đổi giá đất cả vùng, và cũng không phải thứ để ai đó lấy ra làm lý do "sắp lên". Nó chạy êm, phần lớn người quanh đó không thấy khác gì mấy so với hồi chưa có.
Cái đáng để ý ở Phi Tô là chuyện khác: tuyến đường đi Đà Lạt, quãng đường thật, và chuyện Phi Tô nay thuộc xã Nam Hà Lâm Hà chứ không phải Nam Ban. Ba thứ đó ảnh hưởng tới một thửa đất nhiều hơn cái nhà máy.
Còn so giữa Phi Tô với Nam Ban thì tôi kể riêng ở bài về Phi Tô và đường Nam Ban đi Đà Lạt qua Phi Tô.
Nhà máy nằm ở khu vực Phi Tô, trước thuộc xã Phi Tô huyện Lâm Hà, nay thuộc xã Nam Hà Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng. Đây không phải xã Nam Ban Lâm Hà.
Công suất 9 MW và đã vận hành. Mốc bắt đầu phát điện thì nguồn ghi khác nhau — có tài liệu chép hoàn thành cuối năm 2016, kế hoạch thực hiện quy hoạch phát triển điện lực quốc gia xếp vào nhóm vận hành năm 2023.
Có tuyến Nam Ban – Nam Hà – Phi Tô, dài 12,7 km tính từ ĐT.725 tới trung tâm Phi Tô cũ.
Cả hai cách viết đều có trong văn bản và báo chí, cùng chỉ một công trình trên suối Đạ Chomo, nhánh sông Đạ Dâng.
Trạng thái vận hành theo kế hoạch thực hiện quy hoạch phát triển điện lực quốc gia; tổ hợp Đạ Dâng – Đạ Chomo và sự cố năm 2014 theo báo chí thời điểm đó; tuyến đường theo hồ sơ phân loại đường bộ của tỉnh.
Các nguồn ghi mốc bắt đầu phát điện khác nhau — một bên chép công trình hoàn thành cuối năm 2016, một bên xếp vào nhóm vận hành năm 2023. Bài nêu cả hai và chưa chọn mốc nào.
Bài viết trong phạm vi quan sát khi đi qua khu vực, không phải khảo sát tại chỗ.