Ai đi xem đất ở Nam Ban rồi cũng hỏi một câu: mua rồi thì mảnh này làm được gì.
Câu đó đúng. Đất vườn ở vùng ven Đà Lạt không giống lô đất trong phố để không chờ lên giá. Trên đó có cây, có mùa, có người làm, và có tiền ra vào theo những nhịp khác nhau.
Có nơi cả vùng chỉ sống bằng một cây. Được giá thì cả vùng vui, mất giá thì cả vùng ngồi im.
Nam Ban không vậy.
Chạy một vòng trong xã sẽ thấy cà phê phủ các sườn đồi thoải, bơ chen trong lô cà phê, dâu xanh thành luống ở chỗ thấp, vài mái nhà kính trắng nằm khuất trong thung lũng. Chỗ này chuối, chỗ kia chanh dây leo giàn.
Xã Nam Ban Lâm Hà rộng hơn 117 cây số vuông, đồi núi nhấp nhô, nhà cửa nằm giữa các khe và thung lũng. Đất mỗi thửa mỗi khác — chỗ dốc, chỗ bằng, chỗ gần nước, chỗ xa — nên người ta trồng mỗi nhà một kiểu.
Muốn hiểu vùng này thì đừng đếm có bao nhiêu loại cây. Nhìn xem tiền về lúc nào.
Cà phê là cây nền của Nam Ban, phủ diện tích lớn nhất và là thứ định hình cảnh quan cả vùng.
Cả năm chăm bón, tỉa cành, tưới mùa khô, chờ hoa nở vào tháng Ba. Hoa cà phê nở rộ chỉ trong bảy tám ngày, trắng cả đồi, thơm suốt mấy ngày liền. Rồi từ đó đợi thêm sáu bảy tháng nữa, đến tháng Mười Một tháng Chạp mới thu.
Một khoản lớn, gọn, về cùng một lượt.
Đó là nhịp của người tính năm. Nó hợp với người giữ đất lâu, không cần tiền đều, chấp nhận năm được giá thì dư dả, năm mất giá thì co lại.
Bơ ở đây phần lớn không trồng thuần mà trồng xen trong vườn cà phê.
Bơ 034 chín cuối tháng Năm sang giữa tháng Sáu. Bơ Booth từ tháng Tám đến tháng Mười Một. Hai đợt đó rơi đúng vào khoảng trống giữa hai mùa cà phê.
Cây bơ còn có một vai không tính được thành tiền: nó cho bóng. Tán bơ che nắng cho cà phê bên dưới, và với người mua đất để ở, một vườn có bơ lớn là vườn đã sẵn bóng mát, không phải chờ mười năm.
Đây là phần ít người mới lên biết.
Nam Ban là vùng dâu tằm lâu đời của Lâm Đồng, có hai làng nghề dâu tằm tơ được công nhận và một xưởng xe tơ nằm ngay trong xã.
Một lứa tằm chỉ mười lăm ngày. Nong này vừa lên né thì nong khác đã vào lá. Nghĩa là giữa những tháng dài chờ vụ cà phê, nhà nào có dâu vẫn có khoản ra vào đều đặn.
Người nuôi tằm dậy sớm hái lá lúc còn sương, chiều lại một lượt nữa. Ngày mưa, lá ướt phải hong cho khô rồi mới dám cho ăn. Đi qua Nam Ban lúc chiều muộn, khi ngoài vườn cà phê đã vắng người, trong mấy căn nhà tằm ven đường đèn vẫn sáng, nghe tiếng tằm ăn lá rào rào như mưa nhỏ trên mái.
Nghề này cho tiền đều. Đổi lại nó cần mặt người mỗi ngày.
Hai cây này cho trái liên tục chứ không dồn vào một vụ. Trồng xuống là có thu tương đối nhanh, vốn bỏ ra không lớn, hợp với người cần tiền đều mà chưa muốn đầu tư nặng.
Chuối và chanh dây cũng thường thấy ở những khoảnh đất mới khai, hoặc chỗ chủ đất còn đang tính chưa biết trồng gì lâu dài.
Dân ở đây gọi chung là làm màu — khoai, bắp, đậu, dưa, cà chua, ớt, hành, tỏi, gừng, xà lách và đủ thứ rau. Cây ngắn ngày, vài tuần tới vài tháng đã thu, không phải đợi theo năm như cà phê.
Nam Ban giáp Đà Lạt, khí hậu và đất đai thuận cho rau và hoa. Trong xã đã có hộ làm rau hoa công nghệ cao và một hợp tác xã lập từ hơn mười năm trước.
Nhưng nhà kính ở đây chưa nhiều. Nhìn khung cảnh còn giống Đà Lạt hồi xưa, khi thung lũng phần lớn vẫn là màu xanh của cây chứ chưa phải màu trắng của bạt.
Rau và hoa cho vòng quay nhanh nhất trong tất cả các cây kể trên. Đổi lại là tiền dựng nhà kính, là kỹ thuật, và là chuyện phải bám giá thị trường liên tục. Đây là nhịp của người làm nông nghiệp thành nghề chính, không phải của người thỉnh thoảng mới ghé lên vườn.
Cả hai đều có ở Nam Ban nhưng ít.
Mắc ca phần lớn nằm ở khu Mê Linh cũ, nay thuộc xã Nam Ban Lâm Hà, và thường trồng xen trong vườn cà phê. Sầu riêng thì rải rác — đây không phải vùng chuyên sầu riêng, vùng sầu riêng của tỉnh nằm ở những nơi thấp và nóng hơn.
Trồng hai cây này là tính bằng nhiều năm mới vào thu ổn định. Biết vùng này không phải đất chuyên sầu riêng cũng là điều có ích cho người mua đất, đỡ đặt nhầm một kỳ vọng.
Phía giáp đèo Tà Nung, vài năm nay có người trồng một loại cây không lấy quả mà lấy cành: cây đô la, lá tròn nhỏ màu xanh bạc, thoảng mùi tinh dầu. Cành cắt ra bán cho các shop hoa ở Đà Lạt và Sài Gòn làm phụ liệu cắm hoa. Đầu mối thu gom bên Tà Nung lấy hàng của cả bà con khu Mê Linh.
Chuyện đáng để ý không nằm ở chỗ cây đó lời bao nhiêu. Nó nằm ở lý do người ta trồng: có những khoảnh đất dốc, cà phê già cỗi, làm mãi không còn hiệu quả. Thay vì bỏ đất nằm không, chủ vườn đi tìm một cây khác hợp hơn với chính khoảnh đất đó.
Cây nào tính vào giá, cây nào không. Mua lô có cà phê thì cây trên đất được tính thành tiền theo tuổi và mật độ. Bơ cũng vậy, cây lâu năm tán lớn thường được cộng thêm. Vườn dâu thì phần lớn coi như đất trống, vì dâu trồng bằng hom, vài tháng đã có lá, chặt trồng lại không tốn bao nhiêu. Đây là khoản nên hỏi cho rõ trước khi thương lượng.
Cây nào cần người ở tại chỗ. Cà phê và bơ có thể giao lại cho người làm hoặc chia sản lượng, chủ đất ở xa vẫn chạy được. Tằm, rau, hoa thì cần mặt người mỗi ngày, không giao khoán như vậy được.
Không có cây nào tốt nhất. Chỉ có cây hợp với cách mỗi người dùng mảnh đất của mình.
Mua để dành, giữ tài sản. Cà phê và bơ đỡ tốn công theo dõi nhất, giao cho người làm vẫn chạy đều. Chuối, chanh dây cũng nhẹ tay hơn tằm và rau nhiều.
Mua để dựng một căn nhà nhỏ, cuối tuần lên chơi. Cái cần quan tâm không phải cây nào lời nhất, mà vườn đó có bóng chưa, mùa nào có gì để nhìn, có gì để hái. Vườn cà phê xen bơ là vườn có bóng mát, có hoa trắng tháng Ba, có trái mùa hè.
Mua để chuyển hẳn lên định cư. Nhóm này nhiều lựa chọn nhất, vì có mặt tại chỗ. Dâu tằm cho thu theo tháng ngay từ năm đầu, lại là nghề học được — quanh đây người làm mấy chục năm không thiếu. Rau hoa cần vốn và kỹ thuật hơn, nhưng vòng quay nhanh nhất.
Mua để ở lâu dài, tính cho con cháu sau này. Người ở đây hay làm cách gối nhiều nhịp trên cùng một mảnh: cà phê làm nền, bơ xen vào, thêm luống dâu chỗ thấp, chuối trồng ven bờ. Không cây nào lớn nhất, mà cũng không tháng nào trống.
Giá cà phê, giá kén, giá bơ đều có lúc lên lúc xuống. Ai ở đây lâu cũng đã thấy vài lần rồi.
Cái ở lại lâu hơn giá là chuyện này: một mảnh đất ở Nam Ban thường có hơn một cách sinh tiền, và người ở đây quen xoay giữa các cách đó qua nhiều mùa.
Chiều xuống, sương kéo từ phía đèo Tà Nung. Vườn cà phê im, nhà kính tắt đèn, còn mấy căn nhà nhỏ ven đường vẫn nghe tiếng tằm ăn lá.
Cà phê, bơ, dâu tằm, chuối, chanh dây, cùng các loại cây ngắn ngày mà dân địa phương gọi là làm màu: khoai, bắp, đậu, dưa, cà chua, ớt, hành, tỏi, gừng, xà lách và các loại rau. Ngoài ra có hoa nhà kính, mắc ca và sầu riêng với diện tích ít.
Dâu tằm có vòng quay ngắn nhất, mỗi lứa tằm khoảng 15–20 ngày. Chuối và chanh dây cho thu rải quanh năm. Rau màu và hoa nhà kính quay nhanh nhưng cần vốn và kỹ thuật cao hơn.
Từ tháng 10 đến tháng 1, rộ vào tháng 11–12. Hoa nở tháng 2 đến tháng 4, rộ tháng 3. Năng suất phổ biến 2–2,5 tấn nhân/ha, vườn chăm tốt cao hơn.
Có nhưng không nhiều, và đây không phải vùng chuyên canh sầu riêng. Vùng sầu riêng chính của tỉnh Lâm Đồng nằm ở những nơi thấp và nóng hơn.
Có, phần lớn ở khu Mê Linh cũ nay thuộc xã Nam Ban Lâm Hà, diện tích không lớn, thường trồng xen trong vườn cà phê.
Có. Trong xã đã có hộ làm rau hoa công nghệ cao và một hợp tác xã thành lập từ năm 2015, nhưng số lượng nhà kính chưa nhiều so với vùng Đà Lạt.
Cà phê và bơ trên đất thường được tính vào giá theo tuổi cây và mật độ. Vườn dâu thường không cộng vào giá đất do cây ngắn hạn, trồng lại nhanh.
Cây thuộc họ bạch đàn, lá tròn nhỏ màu xanh bạc, trồng để cắt cành làm phụ liệu cắm hoa, bán cho các shop hoa ở Đà Lạt và TP.HCM. Vùng trồng tập trung ở Tà Nung, có hộ khu Mê Linh cung cấp cành cho đầu mối tại đây.
Khoảng 25km qua đèo Tà Nung, đi chừng 45 phút.
Bài viết dựa trên quan sát thực địa của Namban Panorama và số liệu địa phương xã Nam Ban Lâm Hà (diện tích xã, làng nghề dâu tằm, hợp tác xã rau hoa 2015). Mùa vụ và nhịp thu là mô tả chung của vùng, từng vườn có thể lệch tùy giống, độ cao và cách chăm.
Phần "Nhịp nào hợp với ai" là gợi ý đọc đất của Panorama theo mục đích sử dụng, không phải lời khuyên đầu tư cho một trường hợp cụ thể.
Đọc gì tiếp: