Nam Ban giáp Đà Lạt, chỉ cách 25 cây số qua đèo Tà Nung. Cùng độ cao tám trăm tới một ngàn mét, cùng khí hậu mười tám tới hai lăm độ, cùng nền đất đỏ bazan.
Đất và trời giống nhau như vậy, nên thứ Đà Lạt trồng được thì Nam Ban phần lớn cũng trồng được.
Có người lên Nam Ban hỏi ngoài cà phê ra thì đất này trồng được gì. Người ở đây ít khi kể tên từng loại. Thường chỉ nói gọn: đất này làm màu được.
Bốn chữ thôi, nhưng bên trong là cả một nhóm cây.
Làm màu — hay trồng màu — là cách gọi chung cho các loại cây ngắn ngày. Khoai lang, khoai tây, bắp, đậu phộng, đậu cô ve, đậu que. Dưa leo, bí, cà chua, ớt, hành, tỏi, gừng. Cải, xà lách và đủ thứ rau khác.
Cây nào cũng không ở trên đất lâu. Vài chục ngày tới vài tháng là xong một vụ, nhổ đi trồng lứa khác. Đổi lại, tiền quay nhanh hơn cà phê hay bơ nhiều.
Đất làm màu cần chỗ cao ráo, tơi xốp, thoát nước. Người ta cày kỹ, dọn cỏ, phơi ải cho hết mầm bệnh, rồi lên luống cao chừng hai ba tấc để mùa mưa nước không đọng. Ở Nam Ban chuyện lên luống càng quan trọng, vì mùa mưa kéo dài từ tháng Năm tới tháng Mười Một.
Tưới thì tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Bón lót phân hữu cơ rồi bón thúc theo từng đợt cây lớn. Sâu bệnh phải đi thăm vườn thường xuyên mới biết.
Nghe đơn giản, nhưng làm màu là nghề đi vườn mỗi ngày. Cây ngắn ngày không chờ ai — lỡ một đợt tưới, lỡ một đợt bón là thấy ngay trên luống.
Bù lại, một vụ rau chỉ vài chục ngày. Trồng gối nhau thì tháng nào cũng có thu.
Đi trong xã sẽ thấy nhiều khoảnh làm màu nằm xen giữa vườn cà phê, thường ở chỗ đất bằng hơn, gần nước hơn. Có nhà làm cả sào, có nhà chỉ chừa một góc vườn trồng ăn và bán chợ.
Trong xã đã có người làm hoa công nghệ cao từ hơn mười năm trước, và một hợp tác xã rau hoa được lập từ năm 2015. Có hộ trước kia trồng cà phê, thấy giá cả năm được năm mất nên chuyển sang làm hoa trong nhà kính.
Nhà kính cho kiểm soát được nước, được nhiệt, được sâu bệnh. Vòng quay nhanh nhất trong các cây trồng ở đây, và giá bán cũng khác hẳn rau trồng ngoài trời.
Đổi lại là vốn. Dựng nhà kính không rẻ, mà dựng xong còn phải có kỹ thuật, có mối bán, có người theo mỗi ngày. Đây là nhịp của người làm nông nghiệp thành nghề chính.
Nhà kính ở Nam Ban tới giờ vẫn chưa nhiều. Chạy trong xã sẽ thấy vài mái trắng nằm khuất trong thung lũng, còn lại phần lớn vẫn là màu xanh của cà phê và vườn tạp. Ai từng biết Đà Lạt hai ba chục năm trước sẽ thấy quen — hồi đó thung lũng Đà Lạt cũng còn xanh như vậy.
Với người tính lên đây ở, chuyện đó có hai mặt. Cảnh quan còn giữ được, nhìn dễ chịu. Nhưng nghề làm hoa ở đây cũng chưa thành vùng lớn như bên Đà Lạt hay Đơn Dương, nên chuyện học nghề, mua giống, tìm mối bán sẽ phải chạy xa hơn một chút.
Hai cây này thấy nhiều ở những khoảnh đất mới khai, hoặc chỗ chủ vườn còn đang tính chưa biết trồng gì lâu dài.
Chuối trồng xuống chừng năm sáu tháng đã có buồng, rồi cứ thế ra tiếp. Chanh dây leo giàn, cũng cho trái rải chứ không dồn một vụ. Vốn bỏ ra không lớn, công chăm vừa phải.
Người ta hay trồng chuối ven bờ, ven suối, hoặc trồng che gió cho cây con. Nên nhiều lô đất ở Nam Ban có chuối không phải vì chủ đất tính làm kinh tế bằng chuối, mà vì nó tiện.
Đây là cây lạ nhất trong nhóm.
Cây đô la thuộc họ bạch đàn, gốc bên Úc, lá tròn nhỏ màu xanh bạc, vò ra thoảng mùi tinh dầu. Người ta không trồng lấy quả, không lấy gỗ, mà lấy cành — cắt bó bán cho các shop hoa làm phụ liệu cắm.
Vùng trồng tập trung bên Tà Nung, sát đèo. Đầu mối thu gom ở đó lấy hàng của cả bà con khu Mê Linh, tức phần đất nay thuộc xã Nam Ban Lâm Hà. Cành được các đại lý hoa ở Đà Lạt và Sài Gòn thu mua, giá khoảng tám mươi tới một trăm bốn mươi ngàn một ký.
Cây trồng chừng nửa năm tới một năm là bắt đầu cắt được, sau đó cắt đi cắt lại nhiều năm. Ít sâu bệnh, không kén công chăm như rau.
Nhưng chuyện đáng để ý không nằm ở giá cành.
Có những khoảnh đất dốc, cà phê trồng đã lâu, cây già cỗi, làm mãi không còn hiệu quả. Có nhà đã chặt hẳn lứa cà phê ấy để chuyển sang cây đô la. Không phải vì cây kia lời hơn, mà vì chính khoảnh đất đó hợp với cây kia hơn.
Đây là cây mới, chưa phổ biến rộng. Giống còn khan, và người trồng thường được khuyên nên có mối tiêu thụ trước rồi hãy mở rộng. Ai tính làm nghiêm túc thì nên hỏi kỹ đầu ra trước khi xuống giống.
Nhìn chung, nhóm cây trong bài này có mấy điểm giống nhau.
Chúng cho tiền nhanh hơn cà phê nhiều — tính theo tuần, theo tháng, thay vì theo năm. Chúng cần người có mặt thường xuyên. Và chúng linh hoạt: trồng được, chặt được, đổi được, không ràng buộc mảnh đất vào một hướng suốt hai chục năm.
Với người mua đất, điều đó có nghĩa cụ thể.
Mua để dành, giữ tài sản. Những cây này khó hợp, vì không giao khoán cho người khác làm như cà phê được. Nhưng thấy trên lô có rau màu hay chuối đang xanh tốt thì biết đất đó có nước, có người chăm, không bỏ hoang.
Mua dựng căn nhà nhỏ, cuối tuần lên chơi. Một luống rau nhỏ, vài bụi chuối, giàn chanh dây trước hiên là vừa sức. Không cần làm kinh tế, chỉ cần có cái để hái mỗi lần lên.
Mua để chuyển hẳn lên định cư. Đây là nhóm hợp nhất. Trồng màu cho thu nhanh ngay từ vụ đầu, vốn không cần lớn. Làm hoa nhà kính thì nặng vốn hơn nhưng vòng quay nhanh nhất, và trong xã đã có người làm để hỏi han.
Mua để ở lâu dài. Cách người ở đây hay làm là gối nhau: cà phê hoặc dâu làm nền, chừa một khoảnh trồng màu ăn quanh năm, ven bờ trồng chuối.
Điểm chung của những cây kể trên là chúng đều tới sau. Cà phê và dâu tằm đã ở Nam Ban từ thời kinh tế mới. Rau hoa nhà kính, chanh dây, cây đô la là chuyện của mười năm, năm năm trở lại đây.
Chúng tới vì có người thử. Có khoảnh đất dốc quá, cà phê không ăn thua. Có nhà thấy giá cà phê lên xuống, muốn thêm một nguồn thu khác. Có người nghe bên Tà Nung bán được cành hoa, về thử một sào.
Không phải lần thử nào cũng thành. Nhưng nhìn tổng thể thì thấy vùng này ít khi để đất nằm không.
Chiều ở Nam Ban, đi từ đèo Tà Nung xuống, sẽ thấy đủ thứ trên cùng một triền đồi: cà phê, mấy luống rau, một giàn chanh dây, và ở đâu đó một khoảnh lá bạc lấp lánh khi có gió.
Được. Đất đỏ bazan tơi xốp, khí hậu 18–25°C, cùng điều kiện với vùng Đà Lạt. Cần lên luống cao 20–30cm để thoát nước, vì mùa mưa ở Nam Ban kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11.
Là cách gọi của người dân cho việc trồng các loại cây ngắn ngày: khoai, bắp, đậu, dưa, cà chua, ớt, hành, tỏi, gừng, cải, xà lách và các loại rau. Chu kỳ từ vài chục ngày đến vài tháng, ngắn hơn nhiều so với cây lâu năm như cà phê hay bơ.
Khoai lang, khoai tây, bắp, đậu phộng, đậu cô ve, đậu que, dưa leo, bí, cà chua, ớt, hành, tỏi, gừng, cải, xà lách và nhiều loại rau khác. Nam Ban cùng độ cao và khí hậu với vùng Đà Lạt nên trồng được phần lớn các loại cây ngắn ngày của vùng này.
Đất làm màu thường chọn chỗ bằng hơn, gần nguồn nước, thoát nước tốt và phải lên luống cao. Nhiều khoảnh làm màu nằm xen giữa vườn cà phê trong cùng một thửa.
Có. Trong xã đã có hộ làm rau hoa công nghệ cao và một hợp tác xã thành lập năm 2015. Số lượng nhà kính chưa nhiều so với vùng Đà Lạt.
Cây thuộc họ bạch đàn, tên khoa học Eucalyptus pulverulenta 'Baby Blue', nguồn gốc Australia. Lá tròn nhỏ màu xanh bạc, có mùi tinh dầu. Trồng để cắt cành làm phụ liệu cắm hoa.
Cành được các đại lý và doanh nghiệp kinh doanh hoa tươi ở Đà Lạt và TP.HCM thu mua, giá khoảng 80.000–140.000đ/kg. Vùng trồng tập trung ở Tà Nung, có đầu mối thu gom lấy hàng của cả bà con khu Mê Linh.
Khoảng 6 tháng đến 1 năm bắt đầu cắt cành, sau đó khai thác được nhiều năm nếu chăm sóc tốt. Cây ít sâu bệnh, nhưng giống còn khan và nên có mối tiêu thụ trước khi trồng diện tích lớn.
Được. Cả hai cho thu rải quanh năm thay vì dồn một vụ, vốn đầu tư không lớn. Thường thấy ở đất mới khai hoặc trồng ven bờ, ven suối.
Chọn đất cao ráo thoát nước, cày kỹ và phơi ải trước khi gieo, lên luống cao chống ngập mùa mưa, tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Cây ngắn ngày cần thăm vườn thường xuyên.
Hợp nhất với người ở tại chỗ, vì cây ngắn ngày cần chăm mỗi ngày, khó giao khoán như cà phê. Người mua đất để dành hoặc ở xa thường chọn cây lâu năm hơn.
Khoảng 25km qua đèo Tà Nung, đi chừng 45 phút.
Bài viết dựa trên quan sát thực địa của Namban Panorama và số liệu địa phương xã Nam Ban Lâm Hà (hợp tác xã rau hoa 2015, vùng trồng cây đô la ở Tà Nung – Mê Linh). Giá cành cây đô la là con số tham khảo, biến động theo thị trường và mùa.
Phần đọc đất theo mục đích sử dụng là gợi ý của Panorama, không phải lời khuyên đầu tư cho một trường hợp cụ thể.
Đọc gì tiếp: