Có lần một anh bạn dưới Sài Gòn lên chơi, ngồi sau xe tôi chạy một vòng, được chừng nửa tiếng thì hỏi: "Ủa sao nãy giờ thấy cây khác rồi?"
Đúng vậy. Ở đây đi vài chục cây số là cảnh đổi. Đang thông rồi sang rau, đang rau rồi sang cà phê, đang cà phê rồi thấy vườn dâu. Người ngoài nhìn tưởng ngẫu nhiên. Ở lâu mới thấy nó có lý do — và cái lý do đó quyết định luôn chuyện người vùng đó kiếm tiền bằng gì.
Bài này tôi kể cái bản đồ đó, theo cách tôi nhìn từ chỗ mình ngồi.
Vì sao cùng một tỉnh mà mỗi vùng làm ăn một kiểu?
Chạy từ Đà Lạt xuống là thấy ngay. Trên cao lạnh, người ta làm rau làm hoa. Xuống thấp hơn ấm dần, cà phê bắt đầu hiện ra. Xuống nữa, gặp vùng đất đỏ dày, cà phê với chè phủ luôn cả cao nguyên. Chỗ nào có sông chảy qua thì rau quay được nhiều vụ. Chỗ nào dốc, ít nước, người ta trồng cây lâu năm cho chắc.
Rồi có cây thì mới sinh ra nghề. Vùng rau thì có vựa thu mua, xe tải, người đóng thùng. Vùng cà phê thì có sân phơi, máy xay, đại lý, thợ hái theo mùa. Vùng du lịch thì có quán, có phòng, có người chạy tour.
Nên ai hỏi "Lâm Đồng làm gì để sống", câu trả lời thật là: tùy chỗ nào trong Lâm Đồng. Đi từ đầu tỉnh tới cuối tỉnh không phải một nền kinh tế, mà là mấy nền nối vào nhau.
Quanh Đà Lạt tiền đến từ đâu?
Chỗ này ai cũng biết một nửa: du lịch. Nửa còn lại mới là cái nuôi người ở đây quanh năm — rau và hoa.
Đà Lạt có hai lớp thu nhập chồng lên nhau. Một lớp chạy theo dòng khách: phòng nghỉ, quán ăn, cà phê, dịch vụ. Một lớp chạy theo nhà kính và luống rau, sáng cắt chiều lên xe. Ai làm được một trong hai lớp đó thì sống được. Ai không làm cả hai thì phải tính bài khác, vì chi phí trong một thành phố du lịch cũng theo mặt bằng du lịch.
Lạc Dương ngay cạnh, lạnh hơn, cao hơn, thiên về rau hoa và cà phê arabica, thêm mảng du lịch rừng. Gần nhau vậy mà nghề đã khác rồi.
Đơn Dương, Đức Trọng — nơi rau và hàng hóa chạy
Đơn Dương là vựa rau lớn nhất tỉnh. Cái làm nên chuyện đó là dòng Đa Nhim — có nước thì rau quay được nhiều vụ, mà rau quay nhiều vụ thì tiền về đều.
Chiều xuống Đơn Dương là thấy rõ nhịp của nó. Xe vào vựa, người bốc hàng, thùng xốp xếp cao, ai cũng vội. Nhìn cái đó là hiểu vùng này sống bằng gì.
Kiểu tiền ở vùng rau khá riêng: nhanh, đều, nhưng hồi hộp. Vụ tính bằng mấy chục ngày, giá lên xuống theo tuần. Được giá thì vui cả xóm, mất giá thì cũng cả xóm cùng buồn. Người quen nhịp đó thấy bình thường, người mới lên nhìn vào có khi choáng.
Đức Trọng lại là chỗ hàng hóa đi qua. Chợ đầu mối, vựa thu mua, sân bay Liên Khương, đường lớn. Nông sản vùng này có, nhưng cái mạnh riêng là chuyện luân chuyển — mua, gom, đóng, chở đi. Nghề sinh ra từ đó cũng khác: vận tải, kho bãi, thương mại.
Hai vùng nằm cạnh nhau mà làm hai việc khác nhau. Ghép lại thì thành đường ra của rau Lâm Đồng.
Xuống Bảo Lộc, Di Linh, Bảo Lâm thì đổi cây gì?
Đi về phía đó là câu chuyện đổi hẳn. Đồi cà phê, chè, cây ăn trái chạy dài.
Ở đây người ta quen với kiểu tiền đi theo mùa và theo vườn: chăm cả năm, tới vụ mới thu. Cái hay của cây lâu năm là một khi vườn đã vào guồng, nó nuôi cả nhà qua nhiều năm. Cái khó cũng nằm ngay đó — vốn nằm trong đất và trong cây lâu hơn, không phải trồng hôm nay mai bán.
Nên người chọn vùng này thường phải nghĩ dài hơn người làm rau. Không có cái nào hơn cái nào. Chỉ là tiền về theo một nhịp khác, hợp với hai kiểu người khác nhau.
Bảo Lộc thì ngoài vườn còn có nền đô thị riêng — chế biến, thương mại, nhịp sống của một thành phố nhỏ.
Lâm Hà và Nam Ban làm ăn bằng gì?
Đến chỗ tôi ở thì tôi kể kỹ hơn một chút.
Lâm Hà là vùng cà phê. Ra khỏi nhà một đoạn là thấy, mùa thu hoạch thì cả xóm đầy mùi cà phê phơi. Nhưng cái ít người ngoài biết: đây cũng là vùng dâu tằm lớn nhất Lâm Đồng. Nghề này có ở đây từ những năm 80, tới giờ vẫn là nghề chính của rất nhiều nhà, không phải làm cho vui tay.
Tôi thích nghề tằm ở chỗ nó ngắn ngày. Cà phê một năm một vụ, còn tằm thì lứa nào ra lứa đó, tiền về đều tay. Nhà nào có vườn dâu thì trong nhà lúc nào cũng có đồng ra đồng vào. Ai chạy ngang mấy con đường ở đây, thấy nhà có cái chái riêng, mát, kín gió — đó là nhà nuôi tằm.
Bơ thì trồng xen là chính, thêm chuối, chanh dây, rau màu.
Nam Ban nằm trong bức tranh đó, chỉ khác ở chỗ gần Đà Lạt hơn — hai mươi lăm cây qua đèo Tà Nung. Nó không phải trung tâm lớn nhất vùng, cũng không phải nơi đứng riêng một mình. Nó nằm giữa, mà chỗ nào có người và hàng đi qua thì tự sinh thêm nghề.
Ở đây dễ nhìn thấy cả hai lớp. Cà phê, dâu tằm, vườn cây vẫn là cái nền. Rồi người mới tới ngày một nhiều hơn, kéo theo xây dựng, quán xá, vận chuyển, dịch vụ. Một vùng đất cũ bắt đầu có thêm những cách kiếm tiền mới.
Có người làm ra tiền từ đất. Có người làm ra tiền nhờ phục vụ người đang làm đất. Và có người tới đây chỉ để sống thôi, nhưng rồi cũng tạo ra một dòng tiền mới.
Nhìn một vùng đất nên nhìn dòng tiền hay nhìn giá đất?
Tôi thường nhìn người sống ở đó kiếm tiền bằng gì trước khi nhìn đất bao nhiêu một mét.
Giá đất là con số của hôm nay, ai cũng đọc được. Còn nền kinh tế của một vùng mới quyết định năm sau, mười năm sau ở đó còn ai làm ăn không, còn ai muốn tới ở không.
Có một dòng tiền tôi để ý nhất mà ít người nói tới: tiền từ người đến sống. Một người chuyển tới, họ thuê nhà hoặc mua nhà, sửa nhà, mua đồ, ăn uống, đổ xăng, cho con đi học, uống cà phê. Rồi có người khác mở quán để phục vụ họ. Một người tới ở kéo theo cả chục dòng tiền nhỏ quanh mình. Đó là thứ biến một vùng từ "có cảnh" thành "có đời sống".
Nên đi tới một vùng, tôi hay để ý mấy thứ vặt: chợ có đông không, quán có khách địa phương hay chỉ khách vãng lai, đường có xe hàng chạy không, người ta đang xây nhà hay đang bỏ nhà. Mấy cái đó nói nhiều hơn một tấm ảnh chụp lúc sương đẹp.
Nói cho gọn: đừng hỏi vùng này có tiềm năng không. Hỏi tiền ở đâu, người ở đâu, việc ở đâu. Ba thứ đó gặp nhau thì vùng đất tự có câu trả lời.
Tóm tắt: mỗi vùng Lâm Đồng làm ăn bằng gì?
Gom lại cho gọn, để ai đang cân xem hợp vùng nào dễ hình dung:
- Đà Lạt: rau hoa ôn đới, du lịch, dịch vụ đô thị.
- Lạc Dương: rau hoa công nghệ cao, cà phê arabica ở độ cao, du lịch rừng.
- Đơn Dương: vựa rau lớn nhất tỉnh dọc sông Đa Nhim, thêm nghề nuôi bò sữa.
- Đức Trọng: giao thương — chợ đầu mối Liên Nghĩa, sân bay Liên Khương, vận tải và thương mại.
- Bảo Lộc: cà phê, chè (trà B'Lao) và nghề tơ lụa lâu đời, cộng nền đô thị chế biến.
- Di Linh, Bảo Lâm: cà phê trên đất bazan, bơ và cây ăn trái trồng xen.
- Lâm Hà (có Nam Ban): cà phê, dâu tằm lớn nhất tỉnh, bơ trồng xen.
Cùng một tỉnh mà bảy dòng trên đã bảy kiểu sống khác nhau. Đó là lý do câu "Lâm Đồng làm gì để sống" luôn phải hỏi thêm: vùng nào.
Vậy vùng nào hợp với mình?
Đọc tới đây thì thấy Lâm Đồng không phải một chỗ, mà là mấy chỗ rất khác nhau nằm cạnh nhau. Cái này thật ra là tin vui — ai lên đây cũng có một góc hợp với mình, chỉ là phải tìm đúng góc.
Muốn làm rau, xoay vòng nhanh thì nhìn vùng rau. Muốn cây lâu năm, nuôi mình nhiều năm thì nhìn vùng cà phê chè. Muốn buôn bán, vận tải thì nhìn nơi hàng hóa chạy qua. Muốn có vườn mà vẫn gần một thành phố thì nhìn vùng ven.
Còn chọn thế nào, dựa vào cái gì mà quyết — cái đó dài, để dành bài sau. Tôi ở Nam Ban nên câu tôi hay được hỏi tiếp là: vậy nếu lên Lâm Đồng sống, nên chọn vùng nào?
Câu hỏi thường gặp
Lâm Đồng có gì để làm ăn?
Chủ yếu là nông nghiệp và những nghề đi kèm. Cà phê là cây lớn nhất — sau sáp nhập, Lâm Đồng là địa phương có diện tích cà phê lớn nhất cả nước. Ngoài ra có rau hoa, chè, dâu tằm, bơ và cây ăn trái. Đi cùng đó là các nghề thu mua, vận tải, chế biến, vật tư nông nghiệp, xây dựng, thương mại và du lịch.
Vùng nào ở Lâm Đồng trồng cà phê nhiều nhất?
Cà phê tập trung ở vùng đất đỏ bazan — Di Linh, Bảo Lâm, Bảo Lộc và Lâm Hà. Đây là vùng phù hợp với cây công nghiệp lâu năm nhờ tầng đất dày và lượng mưa lớn.
Vùng nào ở Lâm Đồng trồng dâu tằm?
Lâm Hà là vùng có diện tích dâu tằm lớn nhất Lâm Đồng. Nghề trồng dâu nuôi tằm ở đây hình thành từ những năm 1980 và hiện là nguồn thu chính của nhiều hộ gia đình.
Vựa rau lớn nhất Lâm Đồng ở đâu?
Đơn Dương là vùng trồng rau lớn nhất tỉnh, nằm dọc sông Đa Nhim, cung cấp rau củ cho siêu thị và chợ đầu mối khắp cả nước. Đà Lạt, Đức Trọng, Lạc Dương và Lâm Hà cũng là các vùng trồng rau.
Nam Ban thuộc vùng nào và làm nghề gì?
Nam Ban thuộc xã Nam Ban Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, cách Đà Lạt khoảng 25km qua đèo Tà Nung. Nghề chính ở đây là cà phê và dâu tằm, ngoài ra có bơ trồng xen, chuối, chanh dây, rau màu và các dịch vụ địa phương.
Mỗi vùng Lâm Đồng khác nhau ở điểm gì?
Khác nhau chủ yếu do độ cao, loại đất và nguồn nước — từ đó ra cây trồng khác nhau, rồi ra nghề khác nhau. Vùng cao lạnh thiên về rau hoa, vùng đất đỏ bazan thiên về cà phê và chè, vùng có sông thiên về rau quay vòng nhiều vụ, vùng gần trục giao thông thiên về thương mại và vận tải.
Đọc gì tiếp: