Hơn một năm nay tôi thấy rõ chuyện này. Người lên đây không còn chỉ mua đất để đó. Họ xây.
Có người dựng căn nhỏ để cuối tuần lên. Có người làm nhà vườn ở hẳn. Có người xây thô trước rồi tính tiếp.
Nhà mọc từng cái, có khu vài căn liền nhau. Nên thị trường đổi: trước chỉ có đất, giờ có cả nhà đã làm xong để mua.
Ở chỗ phần đẹp nhất thường là phần dễ thay nhất.
Bếp, sàn, rèm, đèn, sofa — mấy thứ đó làm lại được, và làm lại không quá đắt. Nhưng nó là thứ đập vào mắt đầu tiên khi bước vào.
Móng, nền, taluy, thoát nước thì ngược lại: không nhìn thấy, và sai thì phải đập.
Ở những khu có chênh cao, phần xử lý dưới mặt đất thường khó nhìn và khó sửa nhất. Người xây biết. Người mua thường chỉ thấy phần trên.
Đối chiếu ba thứ với nhau: đất trên giấy, căn nhà ngoài thực tế, và hồ sơ xây dựng.
Diện tích đất có khớp không. Nhà nằm trên phần thổ cư hay lấn ra đất nông nghiệp. Diện tích xây dựng, số tầng có đúng như giấy tờ không. Phần nào xây thêm sau này, làm thế nào.
Nhà đã xây nhưng hồ sơ chưa hoàn tất thì phải làm rõ trước khi mua. Không phải là không mua được — nhưng sang tên, cập nhật tài sản hay làm việc với ngân hàng có thể phát sinh thêm việc, và mình nên biết trước khi trả tiền.
Thiếu giấy tờ nào không quan trọng bằng chuyện mình có biết mình đang thiếu gì không.
Cần, và đây là chỗ khó nhất — vì nhà đẹp rồi thì không còn thấy móng nữa.
Hỏi thẳng: nhà đặt trên nền thế nào, móng gì, san nền bao nhiêu, taluy ai làm và làm năm nào. Còn giữ bản vẽ kết cấu không.
Rồi nhìn: chân tường, cột, dầm, trần, chỗ tiếp giáp. Thấy vết nứt không có nghĩa nhà hỏng — nhưng thấy dấu bất thường thì hỏi tới nơi, đừng để một lớp sơn mới phủ lên rồi coi như xong.
Nhà mới xây một mùa mưa thì chưa biết gì. Nhà qua hai ba mùa mà nền không nứt, taluy còn nguyên — đó là thứ đáng tiền hơn cái bếp đẹp.
Phải, và mùa khô đi xem thì không thấy.
Nước từ mái đi đâu. Nước sân đi đâu. Nước từ phía cao có chạy vào nhà không. Có rãnh không, rãnh dẫn ra chỗ nào, có đổ sang đất hàng xóm không.
Mùa mưa ở đây khoảng tháng 4 đến tháng 11. Nếu xem được một lần sau mưa thì biết gần hết.
Nhà thô là mua quyền quyết định. Nhà hoàn thiện là mua thời gian.
Nhà thô rẻ hơn, và nội thất làm theo gu mình. Đổi lại phải tìm thợ, phải lên coi, phải chờ. Ai ở Sài Gòn mà quản việc trên này thì biết nó ngốn thế nào.
Nhà có nội thất thì dọn vào ở ngay. Nhưng đừng cộng giá từng món rồi kết luận lời hay đắt — cái đáng tiền là mình không phải làm lại từ đầu. Nếu gu hợp thì đáng. Không hợp thì vừa trả tiền vừa phải tháo ra.
Cách nhiều người chọn: nhà thô nhưng phần chôn trong tường đã xong — điện nước âm, nhà vệ sinh, bếp cơ bản. Phần còn lại tự làm dần. Mấy thứ nằm trong tường mà làm lại mới cực.
Không có con số đúng cho mọi người. Tính ngược từ cách mình dùng.
Lên cuối tuần thì một căn nhỏ, có sân, có chỗ ngồi ngoài trời là đủ. Nhà to thì dọn mệt, mà mỗi tháng dùng vài ngày.
Ở hẳn hoặc đưa ba mẹ lên thì cần rộng hơn, cần chỗ tiếp khách — trên này khách tới hay ở lại.
Đất quanh nhà thì đừng ham rộng nếu không có người chăm. Ba bốn tuần không lên, mùa mưa cỏ mọc nhanh hơn mình tưởng.
Nên, và đây là lợi thế của một xã nhỏ.
Nhà nào ai xây, đội nào làm, xây năm nào — hỏi hàng xóm là ra. Người ở đây biết nhau, và họ nói thật hơn người bán.
Hỏi được đội thi công thì càng tốt: lúc xây có gặp chuyện gì không, chỗ nào phải xử lý thêm. Chủ nhà có thể không nhớ, thợ thì nhớ.
Một căn nhà đã xây xong có lịch sử. Việc của người mua là tìm ra cái lịch sử đó.
Hồ sơ trước. Rồi ra ngoài nhìn nền, taluy, hướng nước. Rồi mới vào nhà.
Vào nhà cũng đừng xem bếp trước. Xem trần có vết thấm không, chân tường có ẩm không, cửa đóng có khít không. Mấy dấu đó nói về cách làm; cái bếp chỉ nói về gu.
Xong hết mới hỏi câu cuối: căn này có hợp với cách mình sống không. Cuối tuần mấy người, có ba mẹ lớn tuổi không, có định trồng cây không.
Cái đẹp thì lần sau tới vẫn còn đó. Cái ẩn thì chỉ có lần đầu để hỏi.
Bài này viết từ quan sát tại chỗ khi đi xem nhà cùng người mua ở Nam Ban, không phải số liệu thị trường. Điều kiện hồ sơ của từng căn khác nhau — đất, công trình, phần xây thêm — nên phải kiểm riêng theo đúng căn đó, bài không kết luận thay. Đây không phải tư vấn pháp lý; việc gì cần chắc thì hỏi cơ quan chuyên môn hoặc người hành nghề.